# Sıkıştırılmış Dosyalar ## tar Dosyaları TAR dosyaları, birden fazla dosyanın tek bir dosya haline getirilmesine yarar. Eskiden daha yaygın kullanılan kasetler, özellikle dosyaların arşivlenmesi için sıralı okuma/yazma işlemi yapmaktadır. Bu tip cihazlara dosyaları aralarında boşluk olmadan, sıralı bir biçimde okuyup yazabilmek için dosyaları bir araya getirip tek bir dosya haline getirmek gerekmektedir. tar programı TAR dosyası oluşturarak bu işi yapar. İsmi bu yüzden **T**ape **AR**chive sözcüklerinin kısaltmasından gelmektedir. Oluşturulan dosyalara genellikle *tarball* denilir. Burada ufak bir kelime oyunu yapılmaktadır. Tarball aslında denizde veya okyanusta katılaşarak topaklaşan petrol kalıntısına denilir. Bu tip topaklaşmalar sırasında petrol, civarındaki başka parçacıkları da bir araya getirdiği için bu benzetme yapılmıştır. TAR dosyaları, birden fazla dosyayı bir araya getirmek için kullanılır, ancak sıkıştırma gerçekleştirmezler. tar programı UNIX'in 7. versiyonunda geliştirilmiştir ve ilerileyen yıllarda tar dosyalarının yapısı standartlaştırılmıştır. Her ne kadar tar dosyaları sıkışmış dosyalar olmasa da, tar programı oluşturduğu dosyayı daha sonra sıkıştırabilecek, veya sıkıştırılmış tar dosyalarını açabilecek yeteneklere sahiptir. ### tarball Basit bir tarball dosyası aşağıdaki gibi oluşturulabilir. ```bash tar -cvf tarball.tar 03-debug.txt putty.log ``` Burada `03-debug.txt` ve `putty.log` dosyalarını birleştirip, `tarball.tar` isimli bir dosya oluşturulmaktadır. `-c` parametresi *create*'in kısaltması olarak, bir tar dosyası oluşturulacağını belirtmektedir. `-v` parametresi, hemen her GNU/Linux programında olduğu gibi *verbose* anlamına gelir, programın yaptığı işlem hakkında bilgi vermesini sağlar. `-f` parametresi ise kendisinden sonra dosya isminin belirtileceği anlamıan gelmektedir, *file* sözcüğünün kısaltmasıdır. ```bash tar -xvf tarball.tar ``` Yukarıdaki örnekteyse, *create* yerine *extract*'in kısaltması olan `-x` parametresi kullanılmıştır. Tahmin edeceğiniz üzere burada da sadece `tarball.tar` dosyası "açılmaktadır". ```bash tar -xvf tarball.tar putty.log ``` Eğer `tarball.tar` dosyası içinden bütün dosyaları değil de, sadece `putty.log` dosyasını çıkarmak istersek, yukarıdaki gibi çıkartılacak dosyayı parametre olarak sağlayabiliriz. Yukarıdaki gibi, bir tarball içinden sadece belirli bir dosyayı çıkarmak istiyorsak, ilgili tarball'un içeriğini bilmemiz gerekir. Bunun için *list*'in kısaltması olarak kullanılan `-t` parametresini aşağıdaki gibi kullanmak yeterli olacaktır. ```bash eaydin@dixon ~/calisma/zip $ tar -tvf tarball.tar -rwxrwxr-- eaydin/eaydin 20728203 2015-11-20 16:33 03-debug.txt -rwxrwxr-- eaydin/eaydin 112548 2015-11-20 17:49 putty.log ``` Oluşturulan tarball dosyalarında, dosyaların izinleri korunmaz. Mevcut sistemdeki izinleri korumasını istersek, *preserve permissions*'ın kısaltması olan `-p` parametresini de eklemek gerekecektir. ```bash tar -cvfp tarball.tar *.log ``` Mevcut tar dosyasına başka dosya eklemek için, *append* anlamına gelen `-r` parametresi kullanılır. ```bash tar -rf tarball.tar 03-debug.txt ``` Unutulmaması gereken nokta, tarball dosyasına yeni bir dosya eklemek için, ilgili tarball'un sıkıştırılmış olmaması gerekir. Sıkıştırılmış dosyalara (tar.gz, tar.bz2) sonradan dosya ekleyemezsiniz, sıkıştırma algoritmalarının doğası gereği, dosyayı yeniden oluşturmanız gerekir. ### tar.gz Oluşturulacak tarball dosyasının sıkıştırılmış bir dosya olacağını belirtmek için, daha önce kullandığımız standart parametreler arasına, *zip*'in kısaltması olarak `-z` eklenmesi gerekir. ```bash tar -cvzf tarball.tar.gz 03-debug.txt putty.log ``` Benzer şekilde sıkıştırılmış bir dosyayı açacağımız zaman da `-z` ile tar programına açacağı dosyanın sıkıştırılmış bir dosya olduğunu belirtmek gerekir. ```bash tar -xvzf tarball.tar.gz ``` Bu parametre ile kullanılan algoritma, GNU Zip algoritması olduğu için, aslında arka planda birazdan göreceğimiz `gzip` programını kullanır. Bu yüzden genellikle GNU Zip ile sıkıştırılmış tarball dosyalarına `.tar.gz` veya `.tgz` uzantısı verilir. ### tar.bz2 Eğer sıkıştırma algoritması olarak GNU Zip yerine `bzip2` kullanılmasını istersek, `-z` yerine `-j` parametresini hem tarball oluşturulurken, hem de açılırken kullanmak gerekir. Bu format için yaygın uzantılar `.tar.bz2` veya `.tbz2`'dir. ```bash tar -cvjf tarball.tar.bz2 03-debug.txt putty.log ``` ```bash tar -xvjf tarball.tar.bz2 ``` ### tar.xz Daha yüksek sıkıştırma oranı sunan `xz` algoritmasını kullanmak için `-J` parametresi kullanılır. Uzantı olarak genellikle `.tar.xz` veya `.txz` kullanılır. ```bash tar -cvJf tarball.tar.xz *.log ``` ```bash tar -xvJf tarball.tar.xz ``` ### tar.zst Modern ve hızlı bir sıkıştırma algoritması olan `zstd` (Zstandard) kullanmak için genellikle `-I zstd` veya `--zstd` parametresi kullanılır (kullanılan `tar` sürümüne bağlı olabilir). Uzantı olarak `.tar.zst` veya `.tzst` kullanılır. ```bash # --zstd kullanımı (daha yeni tar sürümlerinde) tar -cv --zstd -f tarball.tar.zst *.log tar -xv --zstd -f tarball.tar.zst # -I kullanımı (bazı eski sürümlerde de çalışabilir) # tar -cv -I zstd -f tarball.tar.zst *.log # tar -xv -I zstd -f tarball.tar.zst ``` **Önemli Not:** Modern `tar` sürümleri, bir arşivi açarken (`-x` kullanılırken) sıkıştırma türünü genellikle otomatik olarak algılayabilir. Bu nedenle, çoğu zaman `-z`, `-j`, `-J` gibi sıkıştırma belirtme parametrelerini açma işlemi sırasında kullanmak gerekmeyebilir. Sadece `-xvf arsiv_dosyasi` komutu yeterli olabilir. Ancak, oluştururken doğru sıkıştırma parametresini belirtmek önemlidir. ## Sıkıştırılmış Dosyalar ### gzip GNU Zip dosyaları, sıkıştırma amacıyla kullanılır. Tek dosyayı girdi olarak alır. Dolayısıyla birden fazla dosyanın tek paket halinde sıkıştırılması gerekiyorsa, yukarıda gördüğümüz örneklerdeki gibi, önce tarball oluşturulup, sonra gzip ile sıkıştırmak gerekir. Aşağıda, tek dosyanın doğrudan sıkıştırılması gerçekleştirilir. ```bash gzip putty.log ``` Bu işlemin sonucunda `putty.log.gz` isimli bir dosya oluşur ve `putty.log` dosyası silinir. Eğer mevcut dosyanın korunması isteniyorsa, `-c` parametresiyle oluşturulan verinin standart çıktıya yazdırılması sağlanabilir. Standart çıktı hakkında detaylı bilgi kitabın ilerleyen bölümlerinde yer almaktadır. ```bash gzip -c putty.log > putty.log.gz ``` Oluşan bir dosyayı "açmak" içinse, GNU Unzip'in kısaltması olan `gunzip` kullanılır. ```bash gunzip putty.log.gz ``` Veya gzip'in *decompress* anlamına gelen `-d` parametresi kullanılabilir. ```bash gzip -d putty.log.gz ``` ### bz2 ```bash bzip2 putty.log ``` Sıkıştırılmamış dosyayı siler. ```bash bunzip putty.log.bz2 ``` ```bash bzip2 -d putty.log.bz2 ``` tar, gz, bz2 dosyaları için kullanabileceğiniz bir cheat-sheet [şurada](http://www.cyberciti.biz/howto/question/general/compress-file-unix-linux-cheat-sheet.php) mevcut. (Not: Bu kaynakta `xz` ve `zstd` gibi daha yeni formatlar bulunmayabilir.) ### zip ve unzip ```bash zip log-dosyalari.zip * ``` ```bash eaydin@dixon ~/calisma/zip $ unzip -l log-dosyalari.zip Archive: log-dosyalari.zip Length Date Time Name --------- ---------- ----- ---- 20728203 2015-11-20 16:33 03-debug.txt 112548 2015-11-20 17:49 putty.log --------- ------- 20840751 2 files ``` ```bash eaydin@dixon ~/calisma/zip $ unzip log-dosyalari.zip -d yeni-dizin Archive: log-dosyalari.zip inflating: yeni-dizin/03-debug.txt inflating: yeni-dizin/putty.log ``` ### rar ve unrar ```bash rar a arsiv.rar *.log ``` ```bash eaydin@dixon ~/calisma/zip $ unrar l arsiv.rar UNRAR 5.00 beta 8 freeware Copyright (c) 1993-2013 Alexander Roshal Archive: arsiv.rar Details: RAR 4 Attributes Size Date Time Name ----------- --------- -------- ----- ---- -rwxr-xr-- 20728203 03-12-15 10:51 debug.log -rwxr-xr-- 112548 20-11-15 17:49 putty.log ----------- --------- -------- ----- ---- 20840751 2 ``` ```bash unrar e arsiv.rar ``` **Not:** `rar` formatı ve sıkıştırma aracı tescilli bir yazılımdır. `unrar` aracı genellikle ücretsiz olarak sunulsa da, `rar` dosyası oluşturmak için lisans gerekebilir. Diğer formatlar (`gz`, `bz2`, `xz`, `zst`, `zip`) genellikle açık kaynaklı ve ücretsiz araçlarla yönetilir. ## Z Komutları GNU/Linux sistemlerde özellikle log dosyalarının sıkıştırılarak saklanması yaygın tekniklerdir. Sıkıştırılmış bu dosyalar içinde arama yapmak, dosyanın bir kısmını okumak veya dosyalar arası farklılıkları incelemek gerekebilir. Bu tip işlemler için sıkça kullanılan komutların **z** ile başlayan versiyonları geliştirilmiştir. `zcat`, `zless`, `zmore`, `zgrep`, `zegrep`, `zdiff` komutlarını bu tip dosyalar üzerinde çalışmak için kullanabilirsiniz.